Tıpta 'sendrom' kelimesi, tek bir nedene indirgenemeyen ve birkaç bozukluğun aynı zeminde buluşmasıyla ortaya çıkan tabloları anlatmak için kullanılır.
Diyabetik ayak sendromu da böyledir: şeker hastalığının sinirlerde, damarlarda ve bağışıklık sisteminde yarattığı değişiklikler ayrı ayrı ele alındığında sınırlı görünür, ama ayakta bir araya geldiklerinde birbirlerinin etkisini büyütürler.
Sendromun tanımını, belirtilerini ve tedavi seçeneklerini bütün halinde okumak isteyenlerdiyabetik ayak sendromu sayfasındaki rehberden yararlanabilir. Bu yazıda ise işin mekanizmasına, yani bu üç bileşenin vücutta tam olarak ne yaptığına ve neden birlikte daha tehlikeli hale geldiğine odaklanıyoruz.
Diyabetik ayak sendromu neden üç ayaklı bir yapı olarak anlatılır?
Uluslararası Diyabetik Ayak Çalışma Grubu (IWGDF), diyabeti olan bir kişide periferik nöropati, periferik arter hastalığı, enfeksiyon, ülser, Charcot ayağı, kangren ya da ampütasyondan en az birinin bulunmasını bu kapsamda değerlendirir. Listedeki maddeler bağımsız değildir. Nöropati yarayı başlatır, damar hastalığı yaranın kapanmasını engeller, enfeksiyon ise açık kalan yarayı derinleştirir. Bu nedenle sendromu bir üçgen gibi düşünmek, hem gelişimini hem de tedavisini anlamayı kolaylaştırır.
Sinir hasarının üç farklı yüzü
Uzun süre yüksek kalan kan şekeri, ayağa uzanan sinir liflerini farklı açılardan etkiler. Periferik nöropati aslında tek bir sorun değil, üç ayrı işlev kaybının toplamıdır:
- Duyusal sinirler: dokunma, ağrı ve sıcaklık hissi azalır. Ayak, sürtünme ya da batma gibi tehlikeleri haber veremez hale gelir.
- Otonom sinirler: ter bezlerinin çalışması bozulur. Deri kurur, esnekliğini kaybeder ve özellikle topukta çatlaklar açılır.
- Motor sinirler: ayaktaki küçük kaslar zayıflar. Parmaklar pençe ya da çekiç biçimini alır, tabandaki kemik başları öne çıkar ve yük belirli noktalarda yoğunlaşır.
Bu üç kaybın sonucu, fazla yük alan ama bunu hissetmeyen, kuru ve kolay yarılan bir deridir. Aynı zemin üzerinde bazı kişilerde Charcot nöro-osteoartropatisi de gelişebilir. Bu durumda ayak kemikleri ve eklemleri mikropsuz bir iltihaplanmayla yumuşar, kırık ve çıkıklar fark edilmeden ilerler. Kızarık, sıcak ve şiş ama çoğu zaman ağrısız bir ayak bu tabloyu akla getirmelidir. Böyle bir ayağın erken dönemde yükten korunması, kalıcı şekil bozukluğunun önüne geçmek için önemlidir.
Damar tarafı: oksijenin ayağa ulaşamaması
Sendromun ikinci bileşeni periferik arter hastalığıdır. Diyabette damar sertliği daha erken başlar ve özellikle diz altındaki küçük atardamarları tutmaya eğilimlidir. Bu dağılım, daralmanın tedavisini de zorlaştırabilir.
Kan akımı azalmış bir dokuda üç sorun ortaya çıkar. Birincisi, yaranın kapanması için gereken oksijen ve besin yetersiz kalır. İkincisi, bağışıklık hücreleri bölgeye yeterli sayıda ulaşamaz. Üçüncüsü, kan yoluyla verilen antibiyotiklerin yara çevresindeki dokuda istenen düzeye çıkması güçleşir. Sinir hasarı da eşlik ediyorsa, damar daralmasının olağan uyarısı olan yürürken baldır ağrısı hissedilmeyebilir; bu yüzden muayenede ayak nabızları ve ayak bileği-kol indeksi gibi ölçümler önem kazanır. Diyabette damar duvarlarında kireçlenme olabildiğinden bu indeks bazen olduğundan iyi çıkar; böyle durumlarda parmak basıncı ölçümü ya da damar ultrasonu gibi ek yöntemlere başvurulur. Kanlanmanın gerçek düzeyini bilmek, yaranın kapanma şansını öngörmek ve damar açmaya yönelik bir girişimin gerekip gerekmediğine karar vermek için gereklidir.
Bağışıklık sistemi ve enfeksiyonun derine ilerleyişi
Yüksek kan şekeri, mikropları yakalayıp yok eden beyaz kan hücrelerinin hareketini ve etkinliğini azaltır. Deri bütünlüğü bozulduğunda, ki bu çoğunlukla nöropatik bir yaradan olur, bakteriler kolayca dokuya yerleşir.
Ayağın anatomisi de yayılmayı kolaylaştırır. Ayak tabanında birbirine bağlanan bölmeler, tendon kılıfları ve eklem boşlukları, enfeksiyonun yüzeyden derine ve ayak boyunca ilerlemesi için yollar sunar. Yara kemiğe ulaştığında osteomiyelit gelişebilir. IWGDF ve Amerika Enfeksiyon Hastalıkları Derneği (IDSA) ortak sınıflaması, ayak enfeksiyonlarını hafif, orta ve ağır olarak ayırır; tedavinin şekli ve yeri büyük ölçüde bu derecelendirmeye göre belirlenir.
Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta, diyabetli kişide enfeksiyonun beklenen gürültüyü çıkarmayabilmesidir. Ateş ve kan değerlerindeki yükselme, ağır enfeksiyonlarda bile bazen sınırlı kalır. His kaybı nedeniyle ağrı da eksik olabilir. Bu yüzden yara çevresindeki ısı artışı, yayılan kızarıklık ve kan şekerinde açıklanamayan bozulma, değerlendirmede ayrıca önem taşıyan ipuçlarıdır.
Üç bileşen birbirini nasıl besler?
Sendromu tehlikeli kılan, bileşenlerin bir kısır döngü oluşturmasıdır. Tipik bir zincir şöyle ilerler:
- Nöropati nedeniyle ayakta fazla yük alan bir nokta oluşur ve nasırlaşır.
- His kaybı olduğu için nasırın altındaki doku hasarı fark edilmez, deri açılır.
- Damar daralması nedeniyle yara kendi kendine kapanamaz ve açık kalır.
- Açık yaradan giren mikroplar, zayıflamış bağışıklık yanıtı karşısında derine ilerler.
- Enfeksiyonun yarattığı şişlik ve iltihap, dokudaki dolaşımı daha da bozar.
Döngünün herhangi bir halkasını kırmak, öteki halkaların etkisini de azaltır. Bu nedenle yükü yaradan uzaklaştırmak, dolaşımı değerlendirmek ve enfeksiyonu kontrol altına almak birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Kan şekerinin dengelenmesi ise bu üç müdahalenin hepsinin daha verimli işlemesine zemin hazırlar.
Mekanizmayı anlamak tedavi kararlarına nasıl yansır?
Diyabetik ayak sendromunda her bileşen farklı bir uzmanlık gerektirdiği için kılavuzlar ekip çalışmasını öne çıkarır. Enfeksiyon cephesinde temel sorular; yaranın gerçekten enfekte olup olmadığı, enfeksiyonun kemiğe ulaşıp ulaşmadığı ve kültür için örneğin yüzeyden değil, temizlenmiş yara tabanından alınıp alınmadığıdır. Bu soruların yanıtları antibiyotiğin türünü ve süresini doğrudan etkiler. Medipol Acıbadem Bölge Hastanesi'nde çalışanEnfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Doç. Dr. Hüsrev Diktaş tarafından hazırlanan içerikler, ayak ve yara enfeksiyonlarının bu yönlerini hasta ve yakınlarının anlayabileceği bir dille açıklıyor.
